Na de val van het Romeinse Rijk ontstond in Europa het feodale systeem of leenstelsel. Dat ging er van uit dat het land – en de daarbij horende bestuurlijke en juridische zeggenschap – toebehoorde aan de landvorst. Daarnaast had je ook gebieden waarin kerkelijke (katholieke) machtshebbers het voor het zeggen hadden.
Feodale stelsel: een contractuele afspraak tussen landvorst en leenman
De landvorst (de leenheer) gaf die militaire, economische en/of juridische macht in leen aan graven en hertogen (de adel) (leenmannen of vazallen), die de rechten van de landvorst daarmee konden uitoefenen naar eigen inzicht. Dit werd contractueel vastgelegd. De vorm van ‘heerlijkheid’ verschilde per geval. Tegenover de uitgifte van een gebied in leen moest de leenman diensten aan de leenheer leveren. De vazallen konden zelf ook weer onderdelen van het gebied in leen geven, waarbij de horige boer de laagste trede in de pikorde was.
De heerlijkheid was een bestuursvorm binnen het feodale hofstelsel. Binnen de heerlijkheid oefende een heer in eigen naam zijn gezag uit over alle bewoners. Dus niet als ambtenaar of als vertegenwoordiger van het centrale landsbestuur. De heer oefende zowel bestuurlijke, juridische als economische rechten uit. De heerlijke rechten behoorden tot zijn persoonlijk bezit en konden bijgevolg vererfd, verleend, verkocht en verpand worden. Wel diende de heer als onderdaan van een graafschap, hertogdom, koninkrijk of keizerrijk de soevereine rechten te erkennen van zijn vorst.
Het kwam ook regelmatig voor dat een feodale machthebber (zoals een graaf, of een hertog, maar ook bij koningen kwam dat voor) meerdere heerlijkheden bezat, die niet aaneensloten.
Karel de Grote (Karolingische periode)
Een belangrijke persoon in dit tijdperk was Karel de Grote (747 – 814). Hij koos de stad Aken (Aachen, in Duitsland net over de grens bij Vaals) als zijn belangrijkste zetel, waar hij in 778 zijn koninklijk paleis (Palts) liet bouwen. Vervolgens liet hij de Paltskapel bouwen (dit duurde van 793 tot 813), die nu het hart vormt van de Dom van Aken. Karel de Grote ligt ook begraven in deze kapel. Zijn stoffelijke resten liggen tegenwoordig in een gouden heiligdom in de kathedraade Dom van Aken.
Zie over Karel de Grote ook de longread op website van de NPO.
Positie van de Rooms Katholieke Kerk binnen het feodale systeem
Binnen dit feodale systeem had de Rooms Katholieke kerk een ambigue positie. Enerzijds waren de geestelijken de ‘Eerste stand’, die boven de adel (die een militaire rol hadden) en de boeren (de werkers) stonden. Zij hadden de zeggenschap over het spirituele element in de samenleving. De Koning ontleende zijn macht aan de kerk, die verklaarde dat de Koning zijn macht had krachtens de gratie van God. De geestelijken hadden bovendien het monopolie op kennis, waardoor de Kerk de administratie en diplomatie van het feodale rijk volledig in handen had.
Anderzijds verkregen zij ook wereldlijke macht, doordat ook aan geestelijken landerijen in leen werden uitgegeven. Door schenkingen van edelen (die hiermee een plek in de hemel probeerden te kopen) en ontginningen bezat de Kerk op het hoogtepunt een gigantisch deel van alle landbouwgrond in Europa. Bovendien ontstond vermenging tussen geestelijken en de adel. Hoge geestelijken, zoals bisschoppen en abten, die tevens graaf of hertog waren, traden op als vazallen (leenmannen) van de koning. Zij bestuurden complete regio’s (het sticht) en moesten, net als wereldlijke ridders, manschappen leveren voor de oorlog.
Er was ook regelmatig competentiestrijd tussen de wereldlijke en de kerkelijke macht. Die strijd bereikte een hoogtepunt tijdens de Investituurstrijd (1075 – 1122 AD).
Lappendeken van heerlijkheden
Daardoor ontstond een lappendeken aan kleinere ‘koninkrijkjes’. Naarmate de macht van de centrale keizer of koning afnam, groeide die van de lokale heersers, die elkaar ook onderling naar de kroon staken, Of hun macht door huwelijken probeerden te vergroten (net als de koningen zelf deden). In Limburg duurde dit voort tot 1794, toen de lappendeken van lokale rijkjes in Limburg werden veroverd door de Fransen en onder centraal gezag kwamen te staan. Zie ook de pagina Het ontstaan van Limburg.
