Het ontstaan van de stad Tongeren en herkomst van haar bevolking
Hoewel Tongeren niet in Nederland ligt, ligt het wel in Limburg. En wel in Belgisch Zuid-Limburg. In vroeger tijden bestond die grens niet, en was Tongeren nauw verbonden met (Nederlands) Zuid-Limburg. De Romeinse naam voor Tongeren was ‘Atuatuca Tungrorum’.
Gallisch-Romeinse nederzetting
Vanaf 15 v. Chr. ontwikkelde Tongeren zich als een Gallo-Romeinse burgernederzetting. In de twee eeuwen rondom het jaar nul anno Domini was het in deze streken een onrustig gedoe, met allerlei Germaanse en andere stammen die rondtrokken en met elkaar (en met de Romeinen) streden. Daarin speelden verschillende Germaanse en Gallische stammen een rol: de Eburonen, de Nerviërs, de Atuatici, de Kimbren, de Teutonen en de Tungri.
Julius Caesar onderscheidde in het Romeinse Gallië drie bevolkingsgroepen: de ‘Belgae’ in het noorden, de Aquitani in het zuidwesten en de Galli (of Kelten) in het midden en zuiden. Naar huidig inzicht waren de Belgae geen eenduidige stam, maar een verbond van verschillende stammen, zoals de Nerviërs, de Eburonen en de Menapiërs. Ze spraken waarschijnlijk een Keltische taal, maar leefden in een gebied waar Keltische en Germaanse culturen sterk mengden. Caesar vestigde op (of bij) de plek waar nu Tongeren ligt een legerkamp. Dat kamp was de basis voor de ontwikkeling van de stad Tongeren. De site van dit kamp vormt het grootste aaneengesloten archeologisch complex in de Lage Landen.
De naam Tongeren verwijst naar de Germaanse stam de Tungri (of Tongri), die na het verslaan (en deels uitroeien) van de Eburonen (onder Ambiorix) met toestemming van de Romeinen vanuit het huidige Duitsland naar deze omgeving (Gallia Belgica) verhuisden. De Tungri kwamen uit de streek ten oosten van de Rijn. ‘Tungrorum’ betekent ‘Van de Tungri’ (genitief meervoud). Het andere deel van de Romeinse naam voor Tongeren komt van een andere stam, de Atuatuci.
In Tongeren staat een standbeeld ter ere van de Eburoonse koning en held Ambiorix (licentie Wikipedia Commons). Ambiorix had aanvankelijk maar liefst twee legioenen (van ruim 5.000 man) van de Romeinen in de pan gehakt. Uiteindelijk zijn ze toch door Julius Caesar verslagen. De Romeinen hielden vervolgens flink huis onder de Gallische stammen die hen hadden tegengewerkt. Caesar was geen lieverdje.
De Atuatuci hadden als voornaamste vesting (oppidum) een versterkte burcht genaamd Atuatuca. Waar die precies lag is tot op heden onduidelijk. Er zijn meerdere opvattingen over de ligging, maar definitief uitsluitsel is er nog niet. Archeologen zoeken nog steeds naar sporen van de befaamde slag in 54 AD tussen de Eburonen en de Romeinen.
Volgens Caesar in zijn beroemde werk ‘De bello Gallico’ (‘Over de Gallische oorlog’) woonden de Atuatuci in zijn tijd ergens in midden België, tussen Maas en Schelde. Een theorie is, dat deze stam voortkwam uit een afsplitsing van twee stammen, bekend als de Kimbren en de Teutonen. Deze stammen hadden volgens dit verhaal een groep achtergelaten ten Westen van de Rijn, waarna zij verder trokken op rooftocht. Uiteindelijk werden de Kimbren en de Teutonen, die – rond het jaar 100 BC – streden met andere stammen, waaronder de Eburonen, zelf verslagen. De Atuatuci hadden zich volgens Caesar vervolgens in België gevestigd, na strijd met de andere stammen in de regio. Zij zouden volgens Caesar heersen over de Eburonen.
Ten tijde van Caesar was het niet ongebruikelijk dat de lokale stammen manschappen leverden aan de Romeinen. De Atuatuci hadden ook manschappen aan Caesar beloofd, maar kwamen die belofte niet na. In tegendeel, zij vielen de Romeinen aan. Caesar versloeg hen en vernietigde hun burcht Atuatuca, en voerde 53.000 mensen af als slaven. Het aantal gevallenen was 4.000, dus er waren niet veel Atuatuci meer over nadat Caesar hen in de pan had gehakt. Zij vormden samen met de Tungri – die wel met de Romeinen samenwerkten – rond 100 AD de bevolking van Tongeren en omstreken. Met mogelijk restanten van de door Caesar verslagen Eburonen.
De Tungri – die door Caesar nog niet genoemd worden – leverden in later tijden wel manschappen aan de Romeinen. Tongeren ontwikkelde zich tot een belangrijke stad, gelegen langs de Romeinse verkeersader, de Via Belgica.
Tongeren kreeg een belangrijke positie binnen het prinsbisdom Luik
In de daaropvolgende eeuwen speelde de stad een belangrijke rol in de geschiedenis van de Lage Landen (hieronder is te verstaan de huidige Benelux en Noord-Frankrijk). Zo verkreeg Tongeren in de 2e eeuw marktrechten en werd de stad in de 4e eeuw de zetel van het eerste bisdom van de Lage Landen.
In het begin van de 4e eeuw begon de kerstening van de Lage Landen. Een belangrijk figuur in deze tijd was Maternus (de derde bisschop van Trier), volgens de overlevering medeoprichter van het bisdom Tongeren. De bekendste bisschop van Tongeren was Servatius. De zetel van het bisdom is rond de 5e eeuw verplaatst naar Maastricht, waar Sint Servatius begraven is.
Het belang van Tongeren nam in de eeuwen daarna af. Onder de Merovingen en daarna de Karolingen (tot de 10e eeuw) was Tongeren geen belangrijke plaats meer, maar daarna keerde het tij weer. Tongeren kreeg daarna binnen het prinsbisdom Luik echter weer een belangrijker positie, en verkreeg meer autonomie. Vanaf 1316 kreeg Tongeren de status van ‘Goede Stad’, wat het recht op omwalling meebracht en meer vrijheden en inspraak in het eigen bestuur. Overigens bestaan de stadsmuren van Tongeren al sinds de Romeinse tijd. Dit is het enige echt overgebleven bouwwerk van de Romeinen, hoewel die grotendeels ondergronds ligt. Door de eeuwen heen is Tongeren ondanks die stadsmuren herhaaldelijk aangevallen en geplunderd. In de schatkamer (Teseum) bij de Onze-Lieve-Vrouwe-Basiliek kun je ondergronds zien, welke historische lagen in Tongeren nog aanwezig zijn.
Inlijving door Frankrijk, vervolgens door het Koninkrijk der Nederlanden en daarna onderdeel van België
Het einde van de 18e eeuw bracht grote veranderingen met zich mee voor Tongeren. De Nederlanden werden ingelijfd door Frankrijk en op bestuurlijk vlak werd de stad onderdeel van het departement Nedermaas. Voor het eerst in 1000 jaar was Tongeren niet meer verbonden met Luik.
Uiteindelijk – na het verslaan van de Fransen – werd Tongeren in 1815 onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden. Maar na de afsplitsing van België en de opdeling van Limburg in een Belgisch en een Nederlands deel werd Tongeren de hoofdstad van een gerechtelijk en bestuurlijk arrondissement. Dit is een bestuursgebied dat een overblijfsel is uit de staatsrechtelijke organisatie die de Fransen hadden ingevoerd.
Uit bovenstaande geschiedenis in vogelvlucht blijkt de eeuwenlange historische verbondenheid tussen Tongeren, Luik (en zelfs Trier) en Maastricht en de regio daaromheen. Tongeren ligt aan de Jeker, die door het stadspark De Motten loopt. De Jeker stroomt ook door Maastricht en mondt uiteindelijk uit in de Maas.
Tongeren valt nog net binnen het Vlaamse taalgebied en grenst aan het Franse taalgebied.