Met mijn vriend – oud-buurman – Jan van der Meer had ik al enige tijd het plan om Aachen (Aken) te bezoeken. Jan woont al lang in Vaals, en kent Aachen zodoende goed. Hoewel Aachen geen Zuid-Limburgse plaats is, is deze stad in Duitsland zo sterk met Zuid-Limburg verbonden dat ik deze toch onder Zuid-Limburg schaar. Overigens grenst Aachen aan Vaals. Die plaats loopt in Duitsland door, het Aachenerquartier. De indeling bij Limburg is bezien met een historische bril eigenlijk heel vanzelfsprekend. Want pas in 1795 is Limburg een aparte staatkundige entiteit geworden. Zie Ontstaan van Limburg en Feodale stelsel. Voor die tijd was er steeds een sterke verbinding tussen Aachen en de omliggende streken.
Een goed voorbeeld hiervan is de Kapittelhof in Ingber. Deze werd rond het jaar 1.000 A.D. door Hendrik II (‘de Heilige’), keizer van het Oost-Frankische ‘Heilige Roomse Rijk’ aan het Kapittel van Aachen geschonken en behoorde sindsdien aan die kerkelijke machthebbers. Die zeggenschap raakten ze pas kwijt toen Limburg door de Fransen werd ingenomen en een zelfstandige status verkreeg.
Een ander interessant feitje: het vliegveld ‘van’ Aachen ligt in Nederland: Maastricht Aachen Airport. Aachen ligt ook in het ‘stroomgebied’ van de Maas (het Maasbekken). Alle oppervlaktewater in dit gebied stroomt uiteindelijk de Maas in.
Op de fiets naar Aachen
Vanuit Gulpen kun je heel goed op de fiets naar Aachen rijden. De afstand is ongeveer dezelfde (iets verder misschien) als naar Maastricht. Dus heb ik de (elektrische) fiets gepakt om deze tocht te ondernemen. Ik deed er tegen mijn verwachtin in iets langer over dan een uur, want ik had een meer pittoreske route genomen om het saaie – en vanwege de betonnen platen oncomfortabele – fietspad langs de Rijksweg te mijden. Het was een werkelijk schitterende dag, echt genieten om een fietstocht te maken en als toerist rond te lopen door Aachen.
Aldus ben ik door allerlei leuke plaatsjes gereden: Eys, Tintelen, Bosschenhuizen, Simpelveld, Bocholtz, Vetschau en uiteindelijk via de Laurensberg naar het centrum, bij de Elisenbrunnen, waar ik met Jan had afgesproken. Die plaatsjes hoop ik in de komende tijd allemaal nog de revue te laten passeren. Ik ben er niet gestopt om foto’s te maken, hoewel er veel pittoreske gebouwen te zien waren. Veel kenmerkende carré-hoeves ook, zeker ook in Duitsland.
Historie en betekenis van Aachen
Op de plaats waar Aachen ligt ontdekten de Romeinen al rond 100 voor Christus warme bronnen, reden waarom zij daar een stadje hebben gevestigd. De Romeinen noemden de hete, zwavelhoudende minerale bronnen in deze omgeving Aquis-Granum of Aquae Granni, naar de Keltische god van de genezing Grannus. De Romeinen waren niet kieskeurig in het overnemen van vreemde goden: in Pompeï werd de Egyptische godin Isis ten tijde van de noodlottige eruptie nog vereerd. Sinds de Romeinse tijd zijn deze hete bronnen gekanaliseerd en veranderd in geneeskrachtige baden, die voor een deel nog steeds in gebruik zijn. De naam Aachen is dan ook te herleiden op die Romeinse naam. In het Frans heet Aachen ‘Aix-la-Chapelle’. Het eerste deel ‘Aix’ is een aanduiding voor veel plaatsen waar zich (warme) bronnen bevinden, zoals Aix-les-Bains (bron: Wikipedia Aken).
Nabij de Dom van Aachen bevonden zich in de Romeinse tijd (en mogelijk al daarvoor) thermaalbaden. Aachen was een bescheiden maar volwaardige stad was (vicus), met meerdere openbare gebouwen. Ook buiten het centrum zijn Romeinse badhuizen en tempelcomplexen opgegraven.
Karel de Grote stichtte in 790 AD zijn Palts (paleis) in wat nu Aachen is, dat hij Aquis noemde. In het jaar 768 kwam hij voor het eerst in Aachen. Hij hield erg van deze plek en begon hier twintig jaar later een palts te bouwen. Het was het voornaamste machtscentrum van het Karolingische Rijk. Karel de Grote maakte ook gebruik van de warme bronnen. Daarvoor was een badhuis speciaal ingericht voor de keizer. De vrije rijksstad Aken was van 1306 tot 1797 een rijksstad binnen het Heilige Roomse Rijk. Vanaf 1336 vormde het met de omliggende gebieden (de zeven kwartieren) het Rijk van Aken (Aachener Reich). In de moderne tijd was (en is) Aachen een belangrijke industriestad, onder meer voor de lakenindustrie en messingindustrie. Het is ook een belangrijk knooppunt van spoorwegen.
Elisenbrunnen
Jan had beloofd mij een rondleiding te geven door Aachen. Jan is ondanks zijn leeftijd (83) heel fit, en scherp van geest. Hij mag ook graag uitstapjes maken en terrasjes en restaurantjes aandoen. Hij is bovendien net als ik erg geïnteresseerd in geschiedenis, en weet ontzettend veel feitjes op te dissen. Wat dat betreft is zijn geheugen beter dan het mijne, moet ik schoorvoetend toegeven.
De Elisenbrunnen is een historisch gebouw in het centrum van de Duitse stad Aken. Het paviljoenachtig bouwwerk bevat een tweetal drinkwaterfonteinen die verbonden zijn met een warmwaterbron, de Kaiserquelle. De Elisenbrunnen (“Elisefontein”) is vernoemd naar de Pruisische kroonprinses Elisabeth (“Elise”) Ludovika van Beieren (1801 – 1873).
Die Elisenbrunnen zijn een heel goed vertrekpunt voor een bezoek aan Aachen. Het gebouw bij de Elisenbrunnen kwam tot stand tussen 1824 en 1827 naar een ontwerp van Johann Peter Cremer in samenwerking met Karl Friedrich Schinkel. Zoals Jan mij wist te vertellen, is het in WW-II vernield, maar daarna weer geheel herbouwd. Het is een voorbeeld van neoclassicistische architectuur in Duitsland. Het paviljoen is een beschermd monument.
Het gebouw is een rond paviljoen met klassieke zuilengalerij en een uitbouw eveneens met zuilen, waar je doorheen kunt lopen naar de andere kant. Zie de onderstaande foto (van Wikimedia).
Elisenbrunnen, door Sascha Faber – Eigen werk, CC BY-SA 4.0 Bron Wikipedia
In het paviljoen vind je ook een restaurantje met terras en een ijssalon. Achter de Elisenbrunnen bevindt zich een plein, met een gelijknamig restaurant met een groot terras, alwaar ik Jan aantrof, heetgeblakerd in de zon. Op dat plein vind je ook een fontein, de Kreislauf des Geldes. Daaromheen staat een beeldengroep die de het geldcircuit weergeeft. Een kind dat zakgeld vraagt en een groepje lieden die een boerin uitbeelden die iets verkoopt en een handelaar die een kick-back fee daarvan afdraagt aan een ambtsbekleder.
‘Aachener Printen’
De eerste stop waar we heen gingen – Jan had inmiddels al geluncht, maar ik kwam hongerig aan – was debakkerij Nobis. Die Duitse bakkerijen hebben een hele vitrine met allemaal hapjes en belegde broodjes. Daar hebben we nog een cappucino en ik een paar broodjes verorberd, terwijl ik mijn telefoon oplaadde, die na de fietstocht wat leeg geworden was. Ik had een powerbank meegenomen, maar die bleek leeg…
Aangrenzend aan het restaurant-gedeelte (met terras) was de banketbakkerswinkel. Jan introduceerde de Aachener ‘Printen’ bij mij: dit zijn een soort Taai-taai koeken, die in houten mallen gedrukt worden om de vorm te maken, waarna ze gebakken worden. De winkel stond er vol mee, in alle soorten en maten.
De Dom van Aachen
De Dom van Aken is het belangrijkste monument van de stad en behoort tot het UNESCO-werelderfgoed. Het oudste deel van de dom was de paleiskapel van de Akense koningspalts van Karel de Grote. Volgens de overlevering zou de tombe van Karel de Grote zich in de Dom bevinden, maar die is nog niet gevonden.
De Dom is een kerk die sterk afwijkt van de meeste kathedralen zoals we die in Europa kennen. De binnenkant is rond. Dit doet mij denken aan de Agia Sofia in Istanboel. Jan vertelde dat deze stijl inderdaad eerder Arabisch is. Voor de Dom staat een maquette ervan. Het gebouw is redelijk ingebouwd dus van buiten als geheel lastig te fotograferen. De plafonds en de koepel zijn rijk gedecoreerd. In het achterschip (heet dat zo?) is een aanbouw in een wat gebruikelijker vorm, waar ook een vergulde kist staat die naar verluid de overblijfselen van Karel de Grote bevat. Maar dat is kennelijk discutabel. Het Mariabeeld krijgt – zo vertelde Jan – iedere maand een andere mantel in een andere kleur. Ik vond het een erg indrukwekkend gebouw. Om foto’s te maken word je verzocht om een donatie te doen, liefst cash. Er is ook een soort pinautomaat, maar die werkte niet bij mij.
Er zijn verschillende belangrijke christelijke relieken in de Dom te vinden. Die zou Karel de Grote in 799 ter inwijding van zijn koninklijke kapel (paltskapel) vanuit Jeruzalem hebben laten overbrengen: de windselen van het Kind Jezus, de lendendoek van Jezus Christus, het kleed van de Maagd Maria en de doek waarin het hoofd van Johannes de Doper gewikkeld zou zijn geweest.
Hierdoor kreeg de Dom van Aken een religieuze betekenis als bedevaartsoord en ontwikkelde zich als pelgrimsoord. De zevenjaarlijkse Heiligdomsvaart (Heiltumsweisung) ontstond waarschijnlijk in de eerste helft van de 14e eeuw. Nog steeds komen bij die gelegenheid vele duizenden gelovigen naar Aachen voor de vertoning van de relieken. Het stadhuis van Aachen was oospronkelijk onderdeel van het paleis van Karel de Grote. Het plein de Katschhof tussen beide gebouwen was ooit de binnenplaats van de palts.
Het Stadhuis van Aachen
De Aula Regia (de koninklijke zaal of paltszaal) in de palts werd vele malen verbouwd en vormt nu het stadhuis van Aachen met de Granusturm. De plechtige kroning van de Duitse koningen vond van 936 tot 1531 AD in deze koningszaal plaats. Nu is het de zetel van de gemeenteraad en de burgemeester. Sinds 1950 wordt in het Stadhuis van Aachen jaarlijks de Karelsprijs uitgereikt aan mensen of instituten die uitzonderlijk werk hebben verricht voor het Europese verenigingsproces.
Aan het plein aan de achterzijde van het stadhuis ligt ook het museum Centre Charlemagne. Dat museum heeft als vast tentoonstelling de geschiedenis van Aachen, stad van Karel de Grote. Je kunt er wat drinken bij het cafetaria (met terras op het plein) en je kunt er overigens ook mooi even naar het toilet, dat vrij toegankelijk is. Belangrijk voor oude mannen. 🙂
Aan de Oostzijde zie je de Granustoren, die tot een hoogte van ongeveer 20 meter in zijn oorspronkelijke vorm uit de 8e eeuw is overgebleven. In de 14e eeuw werd op de restanten van de koningshal door de burgers van de Vrije Rijksstad Aachen een raadhuis in gotische stijl gebouwd. Nadien is het raadhuis vele malen verbouwd.
Pleintjes en fonteintjes
Het leuke aan Aachen is zeker ook het compacte karakter van het centrum, dat trouwens behalve met de fiets vanuit Limburg ook zeer goed bereikbaar is met het openbaar vervoer. Er rijden zeer regelmatig bussen vanuit Maastricht. Aachen heeft diverse mooie historische huizen en leuke pleintjes met fonteinen.
Overal in de bestrating vind je het zegel van Karel de Grote. De hele stad is dus een grote hommage aan deze grote ‘Europese’ leider avant la lettre.
Uiteraard moet je zo’n bezoek afsluiten met een heerlijk witbier op een terras. De dag was er geschikt voor. Na afloop is Jan weer met de bus en ik met de fiets huiswaarts gekeerd, maar niet dan nadat ik Jan hartelijk bedankt heb voor zijn informatieve rondleiding. We hebben naast de Dom zelf ook nog enkele kapellen van de Dom en een andere kerk bezocht. Die was in de oorlog ook verwoest, en Jan liet me het verschil zien tussen de vooroorlogse en de naoorlogse pilaren. Interessant, maar niet heel fotogeniek.