Het Zuid-Limburgse dorp Gulpen ligt aan de Rijksweg van Maastricht naar Aachen (D). De omgeving is enorm populair bij toeristen, die er onder andere komen wandelen, fietsen en wielrennen.
Het centrum van Gulpen is daarom – zeker in de zomer – levendig, met verschillende horecagelegenheden, hotels en B&B’s rondom de Markt. Zoals hotel-restaurant De Kroon, hotel-restaurant De Zwarte Ruiter en het café-restaurant Zusjes (voorheen Imperator, waar vorig jaar een brand woedde). Er zit zelfs een restaurant met een Michelinster, het Atelier.
Midden door het centrum stroomt het riviertje de Gulp. Die staat altijd open ;-). Er staan meerdere interessante historische gebouwen in en rond Gulpen. Mede door de ligging aan de Gulp en de kruising van wegen naar belangrijke plaatsen in de omgeving was er door de eeuwen heen voortdurend activiteit en bewoning in wat nu Gulpen is. Van de dorpen in de gemeente Gulpen-Wittem is Gulpen de oudste.
Ontstaan van Gulpen en oudste gebouwen
Steentijd, bronstijd en ijzertijd
Al tienduizenden jaren geleden (in het Paleolithicum en het Neolithicum, oftewel de Oude en de Nieuwe Steentijd) was er menselijke activiteit in Zuid-Limburg, ook rond het Geuldal. Op de plateaus en in de beekdalen rond de Gulpen (zoals bij Ingber en het Eyserbeekdal) zijn diverse prehistorische artefacten gevonden, zoals vuurstenen gereedschappen. Ook zijn er bewijzen van vuursteenwinning in deze regio.
Vanaf de late bronstijd (rond 1000 v. Chr.) en de daaropvolgende ijzertijd begon de geleidelijke ontginning en ontbossing van het Geuldal.
Romeinse tijd
Uit archeologische vondsten blijkt, dat er in de Romeinse tijd een belangrijke weg van Daelhem (Dalhem) in België via Gulpen naar Heerlen (Coriovallum) liep. Ten Noorden van Gulpen liep de Via Belgica. In Zuid-Limburg van Maastricht via Meerssen, Valkenburg en Voerendaal naar Heerlen (zie de gelijknamige website).
Bij de Landsraderweg (tegenover Mosaqua, langs oever van de Gulp) werden de resten van een Romeinse villa gevonden. Er zijn ok Romeinse sestertiën gevonden die dateren van ca. 69 AD tot 161 AD. De Romeinen verbouwden in Zuid-Limburg op de rijke lössgronden onder andere graan, voor de bevoorrading van hun legers die langs de Rijn de buitengrenzen van het Rijk verdedigden tegen de Germanen.
Door heel Zuid-Limburg zijn daarom de resten te vinden van grote Romeinse villa’s, genaamd ‘villae rusticae’ (zie de website van Observant, met een mooie reconstructie-afbeelding van zo’n villa), die toebehoorden aan rijke Romeinen. Dit waren omvangrijke agrarische landerijen. Er is een tentoonstelling geweest over Romeinse villa’s in het Limburgs museum (zie website over tentoonstelling).
Bij de aanleg van de tramlijn die van Maastricht naar Vaals liep, zijn in Gulpen veel Romeinse voorwerpen gevonden en zijn ook de fundamenten van een Romeins gebouw blootgelegd.
Middeleeuwen
Het huidige Gulpen is in de vroege Middeleeuwen ontstaan. De weg naar Aken – de huidige ‘oude Akerweg’ – was een belangrijke verkeersader. Het eigenlijke dorp ontstond rond het jaar 600 bij het water waar de Gulp en de Geul samenkomen.
Het dorp Gulpen is ontstaan na de val van het Romeinse rijk, in de Karolingische tijd, met de bouw van een Karolingische pallisadenburcht (of ringburgwal). In de vroege middeleeuwen (en nog lang daarna) was het leven onrustig, met veel indringers van buitenaf. Er was geen politiemacht die de burgers beschermde, dus daar moest men zelf voor zorgen.
Je vindt hierover een interessant artikel op de website van de Digitale Bibliotheek van Nederland. Daar staat te lezen:
‘Kort na 600 bouwde men iets ten noorden van de huidige dorpskern een karolingische palissadenburcht. Met het doorgraven van een uitloper van de Dolsberg ontstond hier een zogeheten ‘Abschnitsmotte’, de Burggraaf genaamd.
Rond 1288 werd deze motte verlaten voor de zuidelijker gelegen Nuwenberghe, een voorganger van de latere zetel van de heerlijkheid: kasteel Neubourg. Eind 13de eeuw werd Gulpen een zelfstandige heerlijkheid in het Land van ’s Hertogenrade.
Het zeer waterrijke dorp trok leerlooiers, veehandelaren en – later – bierbrouwers en forellenkwekers (1912) aan. Door de aanleg van de rijksstraatweg Maastricht-Aken (1824-’25) verschoof het zwaartepunt van het dorp zuidwaarts.’
Deze palissadenburchten bestonden uit een eenvoudige houten toren op een kunstmatige heuvel, een zogeheten motte, omringd door een gracht en een palissade van houten palen. Via een ophaalbrug konden de bewoners de gracht oversteken.
Het Land van ’s Hertogenrade (of Land van Rode) was een zogeheten ‘heerlijkheid’, die later is opgegaan in andere handen, waaronder eerst het hertogdom Limburg (gesitueerd rond het huidige Luik) en later het Hertogdom Brabant. Zie uitgebreider het artikel op Wikipedia over ’s Hertogenrade. In Limburg vielen de gemeenten Gulpen, Kerkrade, Margraten, Simpelveld met Bocholtz, Ubach over Worms (onderdeel van de schepenbank Ubach) en Vaals onder ’s Hertogenrade. De kern van ’s Hertogenrade ligt in Kerkrade (NL) en het aangrenzende Herzogenrath (D). Het ontstond in de plaats Rode. Het oude Rode bestond uit drie kernen. De kerk die de oorsprong van het dorp Kerkrade is (die al eerder was gebouwd), de abdij Kloosterrade, later Rolduc genoemd (gesticht in 1104), en de burcht ‘s-Hertogenrade, in het Duits Herzogenrath. De achternaam Gulpen (met ‘ue’) komt regelmatig voor in Herzogenrath.
Op de website van Pierre Hupperts zijn ook veel wetenswaardigheden over Gulpen te vinden. Zie over heerlijkheden nader de pagina Feodale stelsel en de pagina Heerlijkheden in Zuid-Limburg.
Palissadenburcht Gracht Burggraaf (7e eeuw)
Van de palissadenburcht Gracht Burggraaf uit 600 AD is alleen nog een heuvel in het weiland over. Je vindt deze links van de weg als je de Kiewegracht richting Wijlre volgt (bij de boerderij, net voor de holle weg omhoog, de Weg over de Dolsberg). Het is nu een klein buurtschap die nog de naam Gracht Burggraaf draagt. Dit is de hoogste middeleeuwse motteheuvel van Nederland van een verdwenen kasteel. De heuvel is een beschermd rijksmonument.
Een motteheuvel is kunstmatige (door de mens aangelegde) heuvel, die diende als fundament voor een versterkte woontoren of kasteel. Vaak met een afgeplatte top en steile randen en een gracht eromheen. De heuvel werd aangelegd met de aarde uit de uitgegraven gracht. Dit was een in de elfde en twaalfde eeuw gebruikte voorloper van latere stenen kastelen.
Als historische verwijzing wordt er in Gulpen aan de Burggraverweg en Nieuwstraat een nieuw wooncomplex gebouwd met de naam D’r Burggraaf.
Kasteel Neubourg (14e eeuw)
Kasteel Neubourg (Riehagervoetpad 1), ten zuidwesten van Gulpen, werd in de 14de eeuw gebouwd als opvolger van de iets zuidelijker gelegen Nuwenberghe en kwam in 1398 in bezit van het geslacht Van Eynatten. Er zijn twee hoeves bij het kasteel.
In 1636-’44 werd het L-vormige kasteel ingrijpend verbouwd tot een U-vormige opzet met op de zuidhoek een monumentale uitspringende toren met knobbelspits. De hoge smalle vensters hebben natuurstenen blokomlijstingen. Rond 1732 werd het kasteel verder verbouwd. Bij een verbouwing rond 1774 in opdracht van Léon Bernard de Hayme de Hautfalize verdween de 17de-eeuwse noordelijke hoektoren.
Het oorspronkelijk open front heeft men rond 1850 gesloten met een middenpartij tussen twee vooruitspringende vleugels, mogelijk in opdracht van graaf Oscar de Marchant et d’Ansembourg.
De oorspronkelijke geometrische aanleg van het park kreeg rond 1815 naar ontwerp van M.F. Weyhe een uitbreiding en verfraaiing in rijpe landschapsstijl. In 1856 werd een deeltuin in formele stijl met vormsnoeiwerk aangebracht.
In het park bevinden zich een kleine neogotische kapel uit de eerste helft van de 19de eeuw en een restant van een 18de-eeuws waterwerk (cascade), dat aansloot op een aftakking van de Gulp.
Kasteel Karsveld (oorspronkelijk 15e eeuw)
Kasteel Karsveld (Slenakerweg 21) ligt ten zuidwesten van Gulpen. Naast het restant van een nog ten dele omgrachte motte staat een rond 1900 in neorenaissance-stijl gebouwd herenhuis met zadeldak tussen trapgevels. Dit gebouw bevat restanten in breuksteen uit de 15de of 16de eeuw, afkomstig van het in 1795 afgebrande kasteel.
De oorspronkelijk bij het kasteel behorende hoeve Karsveld (Slenakerweg 23) is een 19de-eeuwse gesloten hoeve met op een sluitsteen het jaartal ‘1819’.
Vroegmoderne en moderne tijd
Hoeve De Bek (17e eeuw)
Aan de Oude Akerweg 139 vind je Hoeve De Bek. Deze dateert uit de 17e eeuw (1630 en later). Je kunt een uitgebreid verslag over deze hoeve online vinden, dat in 2015 is gemaakt in het kader van een bouwhistorisch onderzoek door architect Coen Eggen. Deze hoeve, gelegen langs de belangrijke weg naar Aken, fungeerde voor 1825 tevens posthuis. Dat was zeg maar een wegrestaurant en postkantoor, met voorzieningen voor verzorging van de paarden en voor overnachting.
Het is een bakstenen hoeve met binnenplaats. Resten van Kunradersteen. Links en rechts van de poort zijn muurankers te zien met de jaartallen 1630 en 1663. De hoeve heeft ook gedeelten van ouder vakwerk. Uit het bouwhistorisch onderzoek blijkt dat de eerdere vakwerkgedeelten later ‘versteend’ zijn. Een vakwerkhuis bestaat uit een sterke hoofdconstructie met zichtbare balken (meestal eikenhout). De vakken daartussen werden traditioneel opgevuld met een vlechtwerk van wilgentakken en met leem (ook wel met klei en stro). De houten constructie staat vaak wel op een stenen plint: een fundering van natuursteen om het hout tegen grondvocht te beschermen.
De keuze voor vakwerkhuizen was mede ingegeven door het feit dat steen een stuk duurder was. Omdat de bouwwerken van hout en stro wel brandgevaarlijk waren, ging men gaandeweg steeds meer huizen van steen bouwen. Bij sommige vakwerkhuizen zijn de ‘vakken’ dan ook dichtgemetseld met bakstenen.
Lees meer over vakwerkhuizen – een bouwtechniek die volgens deze website al lang voor het begin van onze jaartelling werd toegepast – zie de website van Bouw en installatie Hub uit Utrecht (´hub’ verwijst volgens mij naar het Engelse woord, niet naar iemand die Hubert heet). De bewering op die site dat de Romeinen al 10.000 jaar BC vakwerk huizen gebouwd zouden hebben lijkt mij overigens sterk.
Hoeve Wijngaard (17e eeuw)
Hoeve Wijngaard aan de Kiewegracht 7 (omhoog naar de Gulperberg) stamt ook uit de 17e eeuw en is ook een rijksmonument. Dit is een hoeve van baksteen met speklagen uit de 17e en 18e eeuw, gelegen aan een binnenplaats. Daarnaast een apart bakhuis met speklagen.
Neubourgermolen of Molen van Roex (1712)
De watermolen ‘Neubourgermolen’ of ‘Molen van Roex’ op de Gulp (Molenweg 2a) is een middenslagmolen, oorspronkelijk gebouwd als papiermolen. De molen werd met goedkeuring van de heer van Neubourg en Gulpen gebouwd als papiermolen door Cornelis Hollman uit Maastricht, een afstammeling uit een Duitse familie van papierfabrikanten. Zie ook de website watermolens.
In 1853 werd de molen verplaatst naar een voormalige papiermolen iets verder stroomafwaarts. De oude molen bij het kasteel Neubourg werd afgebroken en weer opgebouwd in Pesaken, waarbij de naam hetzelfde bleef. Vanaf circa 1853 is de molen als korenmolen in gebruik.
Na een brand in 1905 heeft men de molen in het buurtschap Pesaken herbouwd met een turbine. Het bijbehorende woonhuis (Molenweg 4-4a) is thans in gebruik als restaurant. Het waterrad krijgt zijn water via een molentak van het snelstromend riviertje de Gulp. Stroomopwaarts lag de Groenendalsmolen bij Pesaken/Billinghuizen en stroomafwaarts lag de Veldmolen in Gulpen. De hoeveelheid water naar de molen wordt geregeld door een 300 meter stroomopwaarts gelegen stuw met vispassage en vistrap.
Deze in het jaar 1712 gebouwde watermolen was van oorsprong een papiermolen met twee waterraderen. Rond 1850 werd deze papiermolen omgebouwd naar graanmolen en werd de naam van de molen vernoemd naar de toenmalige eigenaar de graaf van het iets verderop gelegen kasteel Neubourg; De Neubourger Molen. Je kunt meer te weten komen over deze molen op de website Molen van Roux.
Al bijna een eeuw wordt deze molen bestierd door familie Roex, vandaar de naam op de gevel. De molen kan in principe vrij bezocht worden (maar nu even niet).
Zie ook de website Visit Limburg en de wiki op Wikipedia.
Gulpener bierbrouwerij (1826)
De Gulpener bierbrouwerij, distilleerderij en azijnfabriek (Rijksweg 17) werd in 1826 opgericht als bierbrouwerij, in 1870 uitgebreid met een branderij en in 1880 met een azijnfabriek.
De tegenover de fabriek gelegen voormalige directeurswoning (Rijksweg 16-18) is gebouwd in 1880.
Tramremise (1925)
Tussen 1922/1925 en 1938 liep er een stoomtram van Maastricht naar Vaals, via Gulpen en Wijlre. In Maastricht heb je op de plek waar de tram destijds vertrok nog het restaurant De Tramhalte.
De lijn had een lengte van 28 kilometer. Vanwege de hoogteverschillen moesten er viaducten gebouwd worden. De grootste hiervan was het Gulpdalviaduct van zeventien meter hoog. De tramlijn werd uitgebaat door de Limburgsche Tramweg-Maatschappij (LTM).
De voormalige tramremise (Burg. Teheuxweg 2) werd rond 1925 gebouwd ten behoeve van de tramlijnen Wijlre-Vaals en Maastricht-Gulpen. Toen in 1938 alle tramlijnen vervangen waren door autobusdiensten, ging het gebouw dienst doen als autobusgarage.
Herenhuis van Graaf R. de Marchant et d’Ansembourg (1925)
Een absolute favoriet van mij is het neo-classicistische herenhuis aan de Burgemeester Teheuxweg 1, achter het busstation. Dat vind ik echt prachtig.
Dit herenhuis is gebouwd naar een ontwerp van J. Bemelmans. Het is een paviljoenvormig middenganghuis in Nieuw-Historiserende stijl, geïnspireerd op Franse landhuizen.
Dit herenhuis is ook een rijksmonument. De risalerende middenpartij is bekleed met natuursteen in rustica. ‘Risalerend’ is een uitbouw over de gehele hoogte van een huis, in tegenstelling tot een erker die vaak ergens halverwege ophoudt. Nooit eerder gehoord die term.
Kerken in Gulpen
De beschermheilige van Gulpen is Sint Petrus. Dit houdt verband met de band met Herzogenrath.
Oude kerktoren van de vroegere Sint-Petruskerk (11e eeuw)
De oude kerktoren in Gulpen, omgeven door het kerkhof, is de vroegere kerktoren van de verdwenen Sint-Petruskerk. Deze toren is gebouwd in de romaanse stijl (zie ook Wikipedia).
Deze dorpskerk werd in de 11e-13e eeuw gebouwd. Van deze middeleeuwse kerk is de kerktoren nog het enige bestaande deel. Gezien haar robuuste bouw (muren van 1,5 tot 2 m dikte) en haar ligging heeft zij waarschijnlijk ook als verdedigingstoren gediend, waar de plaatselijke bevolking bij dreigend gevaar haar toevlucht kon zoeken.
In de periode 1663-1830 werd de kerk onder het simultaneum gebruikt door de katholieken en de protestanten. Dit was het gevolg van het Partagetraktaat, waarbij het Land van ’s Hertogenrade deel ging uitmaken van Staats-Overmaas, waarmee het onder de protestantse Noordelijke Nederlanden kwam te vallen. Daarmee kregen de protestanten hier dezelfde rechten als de katholieken. Dit leidde vaak tot frictie tussen beide geloofsgemeenschappen.
In 1732 werd tegen twee zijden van de toren de pastorie gebouwd. Na 1830 mochten de protestanten geen gebruik meer maken van de kerk. Zij maakten in de eerste jaren daarna gebruik van de pastorie. Vanaf 1837 kregen ze een eigen kerkgebouw met het Leopoldskerkje.
In 1924 werd er een nieuwe neoromaanse Sint-Petruskerk gebouwd en werd de oude Sint-Petruskerk afgebroken, waarbij de kerktoren bleef staan. De kerktoren is ook af te huren als trouwlocatie.
Synagoge (1750 – 1947)
Vanaf de zeventiende en achttiende eeuw kende Gulpen een kleine, warme Joodse gemeenschap met een eigen begraafplaats en synagoge. Onder de eerste Joodse inwoners van Gulpen waren de broers Levi Moyses en Jacob Moyses. Deze broers nemen in 1808 de namen Leonard Hartogs en Jacques Hartogs aan.
Vooral de nazaten van Leonard Hartogs vormen de kern van de steeds groter wordende Joodse gemeenschap in Gulpen. Leonard is gehuwd met Johanna Behr en zij krijgen 9 kinderen. Latere familienamen als Heuman, Gans, Soesman, Hirsch, Marx en Wijnhausen zijn allemaal terug te leiden tot kinderen van Leonard en Johanna.
Aanvankelijk ging de integratie van de Joodse gemeenschap gepaard met aanvaringen met de lokale katholieke bevolking. De gemeenschap groeide tot 80 personen rond 1870 en had ook haar eigen synagoge, eerst in een woonhuis, vanaf 1823 met een eigen gebouw aan de Kiebeukel (vroeger Kippenheuvel genaamd). Deze synagoge is in 1947 afgebroken. In de plaats ervan is een woonhuis gebouwd, met een plakette met een tekstje over de vroegere synagoge. De Joodse begraafplaats ligt tot op de dag van vandaag enigszins verscholen aan de Rijksweg richting Maastricht en telt 22 grafstenen. Zie hierover meer op de website van Galopia.
Begin 1900 was de Joodse bevolking al sterk afgenomen, en werd de geloofsgemeenschap organisatorisch samengevoegd met die van Vaals. Op de website van Joods Cultureel Kwartier is meer te lezen over de vroegere Joodse gemeenschap in Gulpen. Met twee aardige foto’s van hoe het er destijds uit zag.
Langs de Kiewegracht (hoek Beversbergweg) is een herdenkingsmonument opgericht voor de Joodse bevolking van Gulpen die in de periode 1940-1945 zijn weggevoerd en zijn omgebracht in de concentratiekampen. Dit ‘Joods monument’ is ontworpen door de Maastrichtse Appie Drielsma. Het is zijn hommage aan de plek waar hij als joods jongetje de laatste periode van de oorlog was ondergedoken. Zie voor een foto de website Traces of War.
Leopoldskerkje (1837 – 1965)
In de 18e eeuw werd er aan de Kiebeukel een hervormde begraafplaats ingericht. In 1830 moesten de protestanten op zoek naar een eigen kerkgebouw toen er een einde kwam aan het simultaneum toen hen het gebruik van de kerk werd ontzegd onder invloed van de Belgische Opstand. Vanaf 1830 werden daarom de diensten eerst in de pastorie gehouden.
In 1837 werd aan de Kiebeukel het nieuwe kerkgebouw ingewijd. De kerk was tot stand gekomen door bemiddeling van koning Leopold I en het kerkje werd gebouwd onder toezicht van het Belgische Ministerie van Waterstaat.
In de jaren 1950 bleek dat het kerkje te klein was als gevolg van de toestroom van toeristen in de zomermaanden. Er werd toen een nieuwe hervormde kerk in Gulpen gebouwd: de Toeristenkerk. Deze ligt direct achter de oude kerk en begraafplaats op een lager gelegen perceel.
In 1965 bleek dat het Leopoldskerkje was verzakt en de balken waren vermolmd. In 1967 werd het Leopoldskerkje gesloopt. Het orgel uit het Leopoldskerkje, in 1846 gebouwd door de Gebr. Müller uit de Duitse plaats Reifferscheid, is ondergebracht in de nieuwe kerk (de ‘Toeristenkerk’).
Sint-Petruskerk (1924)
Sint-Petruskerk dateert uit 1924 en is in neoromaanse stijl opgetrokken in Nivelsteiner zandsteen naar het ontwerp van Caspar Franssen uit Roermond.
Het is een driebeukige kruiskerk met een hoofdbeuk en twee zijbeuken. De zadeldaken zijn met leien gedekt en de vierkante toren heeft een rombisch dak. Bij de dakrand en tussen vier bouwlagen heeft de toren siermetselwerk.
Een rombisch dak of ruitdak is een dakvorm waarbij tegen elkaar geplaatste hellende dakschilden die bij elkaar uitkomen in een punt, de vorm hebben van een ruit- of vliegervorm en de twee diagonalen van deze ruit in hetzelfde vlak liggen. Het zijn vier puntgevels die overgaan in een vierzijdige spits. Deze vorm wordt vooral toegepast op torenspitsen van kerken.
Er is een virtuele tour van deze kerk te bekijken op Youtube.
Toeristenkerk (’t Gulperhoes) (1966)
Deze (erg) modern uitziende kerk aan de Rosstraat is gebouwd als vervanger van het Leopoldskerkje. Het gebouw wordt gebruikt door de Protestantse Gemeente Maas-Heuvelland, een PKN-gemeente. Er vinden afwisselend diensten plaats in Vaals en in Gulpen.
In de periode 2020-2022 werd de Toeristenkerk grondig verbouwd. Tegenwoordig is het gebouw behalve als kerk ook in gebruik als gemeenschapshuis voor diverse verenigingen en instellingen uit Gulpen.
Het rechthoekige kerkgebouw werd deels ingegraven in de helling en bestaat uit een bovenverdieping waar een kerkzaal is en een benedenverdieping voor ontvangst en kerkelijke activiteiten. Oorspronkelijk bestond de bovenverdieping uit twee kerkzalen die werden gescheiden door een schuifwand, om zo in de winter een kerkzaal (winterkerk) met 50 zitplaatsen te hebben en in de zomer (zomerkerk) een kerkzaal van 450 plaatsen. Het gebouw heeft een plat dak en de buitenmuur is bekleed met mergel. Naast de kerk bevindt zich de klokkenstoel.
