Als nieuwkomer in het Zuid-Limburgse dorp Gulpen – bekend van het Gulpener bier, nu overgenomen door Grolsch – ben ik de omgeving gaan verkennen. Allereerst een korte wandeling van zo’n 6 km richting Ingber. De berghelling omhoog vanuit Gulpen leidt naar het plateau van Margraten. Aan de overkant van het dorp, de andere kant van de Rijksweg, die van Maastricht naar Aachen (D) leidt, ligt de Gulperberg, met het Mariabeeld.
Mijn huis staat in een Oranjegezind (als je op de straatnamen af mag gaan) buurtje onder de Beversbergweg. Je loopt vanuit de Koningin Julianastraat zó via een holle weg het plateau op. De uitloper van het plateau die tot aan Gulpen reikt heet de Dolsberg. Het plateau van Margraten is een flinke verhoging in het landschap, waar wielrenners graag de tanden op stuk bijten. Of zo je wilt de tandwielen.
Het plateau heeft een hoogte van gemiddeld 140 meter. Het bestaat uit kalksteen, bedekt met een laag vruchtbare löss. Als je boven aangekomen bent kijk je inderdaad heel mooi uit over een vlak landschap, met weilanden en akkers, doorsneden door B-wegen en de zogenaamde ‘holle wegen´.
Op Wikipedia is een afbeelding te vinden met de diverse plateaus in Zuid-Limburg. Bij dit blog zie je een uitsnede van die afbeelding, waar je het plateau van Margraten op kunt zien (aangeduid met de letter ‘M’). Het dal daarboven is de uitgeslepen rivierbedding van de Geul (‘Ge’ in de kaart), oftewel het Geuldal. De Gulp (‘Gu’ in de kaart) – die door Gulpen stroomt – mondt in de Geul uit. Ten Noorden van het plateau van Margraten en het Geuldal ligt het Centraal PLateau (‘CP’). En aan de andere kant van het dal dat de Gulp heeft uitgeslepen ligt het plateau van Crapoel (‘Cr’), waar de Gulperberg de Noordelijke uitloper van is. Het loopt door tot in de Belgische Voerstreek de provincie Luik. Je vindt daar hellingbossen en mooie uitzichten, onder andere vanuit het dorp Epen (met veel campings).
Op en rond het plateau liggen verschillende plaatsen: Gulpen, Margraten, Cadier en Keer, Sint Geertruid, Noorbeek, Banholt, Mheer, Bemelen, Berg en Terblijt en Sibbe. En kleinere buurtschappen zoals Eykenrade, Groot Welsden, Klein Welsden, Bruisterbosch en ’t Rooth.
Margraten zelf ligt op het plateau. De naam Margraten stamt uit 1075 toen een kapittel in Keulen eigenaar was van de grond in deze omgeving. Dit kapittel (ook wel stift, of klooster genaamd) heette Sancta Maria ad Gradus, wat Heilige Maria aan de trappen betekent. Door de tijd heen is dit verbasterd tot Sinte Magreten en uiteindelijk tot Margraten.
Tot eind 18e eeuw was Limburg verdeeld in allerlei losse gebiedjes, met diverse eigenaren (heersers). Dat waren enerzijds kerkelijke bezittingen van kapittels of bisdommen (zoals het Prinsbisdom Luik), en anderzijds bezittingen van adellijke heersers, zoals de Hertog van Gelre en de Graaf van Gulik. Deze versnippering was het gevolg van het uiteenvallen van het Frankische rijk na de dood van Karel de Grote. Zie meer hierover in het blog ‘Ontstaan van Limburg‘.
Veel gebouwen – kerken, kastelen en hoeven – in Zuid-Limburg zijn gebouwd van kalksteen (mergel) uit de mergelgroeven in de omgeving.
Als je vanuit Gulpen naar Maastricht rijdt, dan rij je net na Gulpen omhoog en na Cadier en Keer rijd je het dal in naar Maastricht. Je komt dan ook langs de bekende Amerikaanse begraafplaats, waar 8.000 gesneuvelde soldaten uit de 2e Wereldoorlog begraven liggen. De begraafplaats in Margraten kwam onlangs nog in het nieuws omdat de borden met uitleg over de zwarte soldaten die daar gesneuveld waren werden verwijderd omdat de Amerikaanse regering die ’te woke’ vond. Dat terwijl de begraafplaats vooral door zwarte soldaten aangelegd is. Er wonen geen nakomelingen van die soldaten in Limburg, hun families bleven achter in Amerika toen ze uitgezonden werden. De graven worden mede verzorgd door Limburgse families, die de graven geadopteerd hebben.
De naam Cadier en Keer zou volgens taalkundigen te herleiden zijn naar het Romeinse woord ‘calidarium’, wat verwijst naar warme baden. De oude naam Calidier is verbasterd naar de huidige dubbele naam. Er is echter geen archeologisch bewijs gevonden dat hier in de Romeinse tijd warme baden waren.
Sint Geertruid ligt op de zuidwestelijke kant, met uitzicht op de Maasvallei. Sint Geertruid grenst aan het Savelsbos, een grillig hellingbos, waar je vrij kunt wandelen. In dit bos huist de grootste dassenpopulatie van Nederland. De kerk uit de 11e eeuw is gebouwd op een kerkheuvel.
Noorbeek ligt in een zuidelijk dal, aan de hellingen van het plateau. Noorbeek en het aangrenzende Wesch zijn beschermd dorpsgezicht, met vakwerkhuizen. Noorbeek heeft zijn naam te danken aan de beek de Noor, die hier ontspringt.
Banholt en Mheer liggen op de zuidelijke uitlopers, bij de zgn. droogdalen (ook wel ‘grubben’ genoemd). Dat zijn dalen waar geen beek meer door stroomt. Deze zijn in de ijstijd ontstaan.
Het kasteel in Mheer dateert uit de 14e eeuw en staat midden in het dorp. Het staat bekend als één van de mooiste kastelen in Zuid-Limburg. Het kasteel is omgeven door een fraaie tuin. Je kunt er ook overnachten, in de fraaie chambres d’hotes. Een overnachting is niet goedkoop.
Bemelen en Berg en Terblijt liggen aan de noordwestelijke hellingen van het plateau. Bemelen was het startpunt van de weg van Maastricht naar Aken. Het dorp ligt aan de voet van de Bemelerberg. De Bemelerberg is een natuurgebied. Vanuit Bemelen kun je de Bosweg volgen om bij de Mariagrotten te komen.
Berg en Terblijt vormen eigenlijk één dorp, gescheiden door de oude weg van Maastricht naar Aken. In Berg en Terblijt werd vroeger ook mergel gewonnen. In Berg vind je de Geulhemmergroeve, met rotswoningen in de mergelwand waar vroeger mijnwerkers woonden die in de groeve werkten. De oude Groeve Blom is een mooi natuurgebied in Berg en Terblijt, waar je ook kunt wandelen.
Sibbe ligt aan de noordoostelijke kant bij Valkenburg. In Sibbe ligt de enige mergelgroeve die nog wordt uitgegraven.
