Limburg – en dan beperk ik me hier tot Nederlands Limburg – is een hele interessante provincie, met een rijke historie. De Limburgers voelen zich niet heel nauw verbonden met de rest van Nederland, en dat heeft zeker ook te maken met de geschiedenis van de inlijving van Limburg bij de Nederlanden. Het lijkt me dan ook ontzettend interessant om me daarin te verdiepen.
Diepgravend als ik ben rijst bij mij allereerst de vraag waar de huidige bewoners van het gebied dat we nu kennen als de provincie Limburg vandaan kwamen. Natuurlijk kun je dat niet in algemene zin stellen, want er wonen natuurlijk mensen van de meest uiteenlopende herkomst is Limburg, waaronder ‘Hollanders’ zoals ik. Het gaat me hier meer om de vraag, wie zich als eersten vestigden in deze fraaie omgeving, en dan met name Zuid-Limburg.
Als je wilt weten hoe de provincie Limburg is ontstaan en onderdeel werd van het Koninkrijk der Nederlanden, lees dan het blog over het Ontstaan van Limburg.
Vroege historie
Allereerst waren er de Neanderthalers, die al 40.000 jaar geleden door de Maasvallei rondtrokken al jagers en verzamelaars. Sommigen van hen lopen hier nog steeds rond ;-).
De eerste bewoners die zich echt in Limburg vestigden als landbouwers waren de volkeren van de klokbeker- of bandkeramiekercultuur (lineair bandkeramiek of LBK cultuur). Deze bevolkingsgroep, die redelijk verspreid was over heel Europa – van het hedendaagse Spanje en de Zuid-Franse Middellandse zeekust tot Engeland en Ierland en zelfs tot in Oost-Europa – vestigde zich rond 5.250 voor Christus in Limburg op de vruchtbare lössgronden. Dit was niet een samenhangende bevolkingsgroep, maar bestond uit meerdere groepen op verschillende plekken door Europa. Op de kaart bij dit blog zie je een uitsnede van het gebied in Nederland en naar het Westen Engeland en naar het Oosten Duitsland.
Op Wikipedia kun je de meer uitgebreide kaart vinden en meer over deze klokbekercultuur. Deze landbouwers vestigden zich op de plateau’s, die tot op de dag van vandaag nog steeds vruchtbare landbouwgronden zijn.
Rondom Sittard, Beek, Stein en Elsloo zijn veel archeologische vondsten van deze cultuur gedaan. Afgezien van deze archeologische vondsten is weinig over deze bevolkingsgroep bekend. Om niet verklaarde redenen zou deze bevolkingsgroep zo’n 400 jaar na hun komst weer verdwenen uit deze streken (wat me vreemd voorkomt want een gebied wordt – behoudens een natuurramp – niet zomaar verlaten). Het kan zijn dat er onderlinge strijd optrad of wellicht een epidemie. Mogelijk speelde de komst van jager-verzamelaars van de Russische steppen een rol, die de pest meenamen.
Een mede op DNA gebaseerde uitvoerige analyse van de herkomst en migratie van de mens vind je op de website Marres.nl. Daar wordt gesteld dat de vroegste boeren in Zuid-Limburg uit Anatolië gekomen waren, met runderen, schapen en geiten en al. Zij kapten met stenen beitels het bos en legden er akkers aan.
Dit komt ook naar voren uit een onderzoek van de Universiteit Leiden (zie hun artikel over DNA-studie van de Lage Landen). Leuk weetje voor de dames: ‘op basis van DNA-onderzoek <kunnen we> aantonen dat het waarschijnlijk de vrouwen zijn geweest die cruciale kennis over landbouw introduceerden in de samenleving.’
Je kunt meer te weten komen over de bandkeramiekers in het Archeologisch museum in Stein met een grafkelder van de bandkeramiekers uit de Nieuwe Steentijd (Neolithicum). In het BC mOerveld kun je naar een boerderij van de bandkeramiekers. Leuk met de kinderen.
In dezelfde periode kwam ook een andere cultuur in deze regio, de Hoguettiens. Die zaten meer in Frankrijk, maar woonden naast de LBK ook in Zuid-Limburg. De LBK cultuur verdween, maar de landbouwbevolking bloeide in Zuid-Limburg en was zelfs groter dan die in de rest van het latere Nederland. Na de LBK cultuur kwam de Trechterbekercultuur op, die zich ook in Limburg vestigde. Zij hebben ook de hunebedden in Drente gemaakt.
De agrarische bevolking was weer vervangen door een minder gevestigde bevolking van herders.
Er zijn archeologische vondsten van een latere cultuur die zich tussen 3.100 en 2.000 BC uitstrekte tot in Zuid-Limburg: de Seine-Oise-Marnecultuur. Die leefde zoals de naam al doet vermoeden vooral in wat nu Frankrijk is, maar waaierde ook uit naar het Noorden. Het graf van Stein (ca. 2.800 BC) wordt aan deze cultuur toegeschreven. Je moet denken aan een graf van het type hunebed. Archeologen vinden in hun sporen vaak aardewerk met platte bodem, stenen bijlen en artefacten die wijzen op een samenleving van vroege boeren en veehouders die langzaam de overgang naar de metaaltijd maakten. De cultuur lijkt sterke banden te hebben gehad met andere gebieden en is mogelijk ontstaan uit een mengeling van invloeden, zoals blijkt uit het ontwerp van de galerijgraven dat in heel Europa voorkomt. Uit DNA-onderzoek blijkt dat deze mensen een mix waren van de Europese boer en de westerse jager-verzamelaar.
Vanaf 600 BC trokken Keltische stammen het gebied binnen. De Kelten kwamen pas veel later op in de ijzertijd (vanaf 700 BC tot de Romeinse tijd). Zij worden gedefinieerd door hun Keltische taal en verspreidden zich over een groot deel van Europa. Van de SOM-cultuur is geen taal bekend. De Kelten zijn specifiek verbonden aan Indo-Europese talen en latere archeologische culturen.
De Kelten zijn in Limburg vervangen door ‘overrijnse’ volkeren, zoals de Teutonen. De Eburonen woonden tussen de Schelde en de Rijn. Hun hoofdstad heeft mogelijk bij Tongeren gelegen. ZIj werden aangevoerd door de welbekende Ambiorix. Uiteindelijk zijn de Eburonen door Julius Caesar onderworpen.
Daarna is er weinig meer geschreven over de volkeren in deze regionen, want de Romeinen waren daar niet meer mee bezig. De Romeinen haalden Germaanse stammen binnen, de Tungri en de Bataven in het gebied tussen Maas en Waal, om de boel daar onder de duim te houden. Deze stammen moesten ook manschappen leveren aan de Romeinen. De Tungri kregen een hoofdstad in Tongeren. Dit zouden mogelijk restanten zijn van de eerdere Keltische stammen die door Caesar onderworpen waren.
In 250 AD ontvolkte Zuid-Limburg nagenoeg volledig als gevolg van het afnemen van de Romeinse macht en invallen van de Germanen (Franken). Veel werd verwoest, steden en huizen vervielen tot ruïnes en werden overwoekerd door bos.
Pas een eeuw later, rond 350 AD, vestigden de Romeinen weer een ommuurd legerkamp bij Maastricht. Uiteindelijk verzoenden de Romeinen zich met de Franken en via huwelijken verkregen die machtige posities in het West-Romeinse rijk. Tijdens de Grote Volksverhuizing (4e tot 6e eeuw na Chr.) veranderde Zuid-Limburg van een welvarende Romeinse graanschuur in het kerngebied van de Germaanse Franken. De migratiegolf maakte definitief een einde aan de Romeinse overheersing in de regio (bron: Wikipedia).
De aanduidingen van de verschillende volken is overigens sterk gekleurd door de (Romeinse en andere) geschiedschrijvers. Vaak ging het om afzonderlijke stammen, die door de geschiedschrijvers op één hoop gegooid werden. De Vandalen waren één van die groepen die uit Oostelijk Europa het West-Romeinse rijk binnenvielen (in 406 AD) en daarmee de nagel aan de doodskist daarvan sloegen. De Vandalen trokken uiteindelijk naar Spanje en vestigden zich vervolgens in het huidige Marokko.
Ook de Alanen (uit het gebied van het huidige Iran) en de Sueven behoorden tot deze invallende ‘barbaren’. Zie ook Wikipedia over ‘De Rijnoversteek‘. Leuk weetje: op de website van Marres is een aparte sectie over de Alanen te vinden, waar wordt gesteld dat zij beland zijn in het gebied rond Verdun, waar verschillende plaatsnamen verwijzen naar de naam van deze bevolkingsgroep. De naam ‘Alain’ zou ook afstammen van de Alanen.
De Hunnen vielen onder leiding van de befaamde Attila (in 451 AD) West-Europa binnen. Attila viel West-Europa binnen na een akkoord met de Byzantijnse keizer Theodosius, om het Oost-Romeinse rijk met rust te laten. Uit onderzoek is gebleken dat de Hunnen met name tot hun invallen gedreven werden door extreem droge zomers. In 453 AD stierf Attila en was het zo’n beetje gedaan met de ellende als gevolg van de invallen van de Hunnen.
De Franken hebben deze volken weer de deur weten te wijzen, waardoor zij de macht kregen in het West-Romeinse rijk. In 480 was het Merovingische rijk (ook wel bekend als de Salische Franken) de toonaangevende macht in Zuid-Nederland. Maastricht en Tongeren waren belangrijke plaatsen geworden. Uit deze dynastie kwamen de latere Frankische koningen voort. De landstreek rond Maastricht, Tongeren en Luik bleef een belangrijk economisch centrum. Grappig feit: de herkomst van de bevolking in deze streek vertoont de grootste variëteit in DNA, vanwege de vele kooplieden en ambachtslieden die erheen trokken. De Merovingische koning Clovis verenigde de lokale vorstendommen en kerkelijke heersers door zich te laten dopen. Daarbij wordt verwezen naar zijn afkomst van de Sugambri, een volk dat eeuwen daarvoor tussen Maas en Rijn rond Venlo leefde.
Het machtscentrum van de latere Karolingische koningen lag in Zuid-Limburg, rond Maastricht en Aken. Het graf van Karel de Grote (gestorven in 814) ligt de Dom in Aken. Hij werd bijgezet in de Paltskapel (het historische hart van de huidige dom).
Na het wegvallen van Karel de Grote raakte het rijk steeds meer versnipperd en groeide de macht van de lokale machthebbers, de adel (graven en hertogen) en de kerkelijke machthebbers (kapittels en abten). Limburg was destijds dan ook een lappendeken van heersers en jurisdicties. Pas in 1793 kwam daar een eind aan. Zie het blog over het Ontstaan van Limburg.
Over de genetische herkomst van de bewoners van Zuid-Limburg kan weinig gezegd worden. Door de voortdurende bewegingen van volken en stammen en de instroom van nieuwkomers is deze sterk vermengd. De periode daarna, tot aan het ontstaan van de Nederlandse provincie Limburg, heeft daar alleen maar aan bijgedragen. Toen marcheerden ook telkens legers uit alle windstreken de regio binnen, met de nodige vermenging van DNA tot gevolg.
Afgezien van een periode van een eeuw vanaf 250 AD, waarin de landbouwers waren weggetrokken, ploegden de boeren in al die eeuwen voort en voorzagen zij de bevolking in hun levensbehoeften.
