Zoals vermeld op de pagina Het ontstaan van Limburg was het gebied dat nu Limburg heet tot de Franse revolutie, die een einde maakte aan het feodalisme, een lappendeken van gebieden, waar de adel of de geestelijkheid de scepter over zwaaide.
Zie ook de pagina Feodale stelsel. In de bespreking van de verschillende plaatsen in Zuid-Limburg kom je die vanzelf tegen. Zoals het Kapittel van Aken, het Prinsbisdom Luik, het leenhof van ‘s-Hertogenrade, de heerlijkheid Wittem, de heerlijkheid Margraten en het Land van Valkenburg.
Die verschillende heerlijkheden – zoals ik ze hier maar even onder één noemer zal aanduiden – zal ik hier afzonderlijk bespreken, naarmate ze aan de orde komen. Zodat binnen een pagina over één buurtschap (zoals Ingber) niet het hele verhaal van zo’n heerlijkheid besproken hoeft te worden. Want die bestrijkt vaak een groter areaal dan alleen dat buurtschap.
Kapittel van Aken
Het kapittel van Aken werd gesticht door niemand minder dan Karel de Grote en werd door hem en zijn opvolgers rijk voorzien van grondbezit en relikwieën. Karel de Grote was vanaf 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 eerste keizer van het Heilige Roomse Rijk.
Het Kapittel beheerde de Mariakerk in Aken (de huidige dom), de schat van Aken en had ook uitgebreide bezittingen, waaronder bezittingen in de heerlijkheid Gulpen. Zoals de Kapittelhof in Ingber.
In zijn oorspronkelijke vorm heeft het Onze-Lieve-Vrouwekapittel van Aken bestaan van einde achtste eeuw tot het jaar 1802.
De heerlijkheid Gulpen
Het historisch verloop van deze heerlijkheid is op zijn minst grillig te noemen. Toen de regio Gulpen in de vroege middeleeuwen aan het Onze-Lieve-Vrouwekapittel van Aken werd geschonken, omvatte dit bezit nog niet de “heerlijkheid” in de zin van een juridisch afgebakend territorium, maar een omvangrijk Karolingisch koningsgoed (domein).
De oorspronkelijke omvang en schenking
Het Akense kapittel kreeg dit domein – dat het hele vruchtbare dal rond de samenvloeiing van de Gulp en de Geul besloeg – rechtstreeks uit de handen van de Karolingische keizer Hendrik II (‘de Heilige’). In deze begindagen omvatte het bezit:
- Het centrale fiscus-domein: De kern rond het huidige dorp Gulpen, inclusief de vroege versterkingen (zoals de ringburgwal/palissadenburcht).
- De laathoven en herenboerderijen: Uitgestrekte landbouwgronden en bossen in de directe omgeving, waaronder de voorloper van de Kapittelshof in Ingber en omliggende gehuchten.
- De kerkelijke rechten: De parochiekerk van Gulpen en de daaraan gekoppelde tienden (belastingen op de oogst).
In deze vroege periode was het kapittel de absolute allodiale (vrije) eigenaar van zowel de grond als de opbrengsten.
Op de website van DBNL (de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren) is het volgende te lezen:
“Gulpen (Lat. Galopia, Fr. Galoppe) behoorde aan het O.L. Vrouwekapittel te Aken, waaraan het was geschonken door keizer Hendrik II (973 – 1024). Het werd geleidelijk geüsurpeerd door de heren van Wassenberg, die oorspronkelijk voogd waren en wier machtsbereik in 1257 overging aan het huis Limburg en vervolgens na de slag bij Woeringen in 1288 aan Brabant.
In 1301 verkoopt het kapittel te Aken zijn nog resterende gebied grotendeels aan Arnold IV van Julémont, heer van Wittem en Neubourg. In 1312 blijkt het huis ‘Nuwenberghe’ met het daarbij behorende deel van Gulpen in Brabants leenverband te staan. Tenslotte komt dit gedeelte door huwelijk van Johan van Eynatten met Johanna van Eppenart in 1398 aan het geslacht van Eynatten, deze tweeheerlijkheid kan de verklaring vormen van verscheidene plaatselijke eigenaardigheden.
In 1557 verpandt Philips II ook het gedeelte van Gulpen, dat eertijds onder voogdij stond van de heren van Wassenberg, tezamen met de heerlijkheid Margraten aan de heren van Eynatten, zodat Gulpen nu in één hand is; het ressorteert nu onder het leenhof van ‘s-Hertogenrade.
Na het partagetraktaat van 1661 wordt Gulpen beschouwd als hoofdplaats van het Staatse gedeelte van het Land van ‘s-Hertogenrade.
In 1716 ging de heerlijkheid, die van 1664 tot 1690 tijdelijk in handen was geweest van de familie Bounam, door koop over aan de familie Van Clermont, daarna in 1732 aan de familie Van Plettenberg en vervolgens in 1769 aan de familie De Hayme de Hautfalize. Na inlijving bij Frankrijk in 1795 wordt het grondgebied verdeeld over de nieuw opgerichte gemeenten Gulpen en Margraten.¨
Geüsurpeerd is een mooi woord voor wederrechtelijk inpikken. Omdat een kapittel van geestelijken (kanunniken) zelf niet mocht vechten of wereldlijke rechtspraak met de doodstraf mocht uitvoeren, stelden zij een wereldlijke beschermheer aan: een voogd. Deze voogdij kwam in handen van de heren van Wassenberg. Hun voorouders waren de stamvaders van de graven van Gelre. De heerlijkheid Gulpen werd overgelaten aan een zijtak van die familie, die ook de naam Wassenberg aannamen. De hoofdtak noemde zich Heren van Gelre.
Zoals zo vaak in de middeleeuwen begonnen deze voogden hun functie te misbruiken om eigen macht uit te oefenen. De heren van Wassenberg snoepten de rechten niet letterlijk fysiek af als een stuk grond, maar zij feodaliseerden hun voogdijrecht. Kortom, de voogdij werd ‘geüpgrade’ naar een eigen feodaal recht als heer van de onder voogdij staande gebieden.
Zij claimden de helft van de soevereine en juridische rechten (de rechtspraak en de hoge justitie) over het gebied. Hierdoor ontstond de “tweeheerlijkheid” Gulpen: de ene helft van de heerlijkheid bleef rechtstreeks onder het kapittel van Aken vallen, terwijl de andere helft via de voogdij van Wassenberg later overging naar het hertogdom Limbourg (en na de Slag bij Woeringen in 1288 naar het hertogdom Brabant).
De heren van Wassenberg (de voogden die de helft van de rechten in Gulpen hadden toegeëigend) stierven in de mannelijke lijn uit. Hun bezittingen en rechten – waaronder hun helft van de rechten in Gulpen – gingen over naar de hertogen van Limbourg (het historische hertogdom rond het vestingstadje Limbourg aan de Vesdre, nu in België). Gulpen werd hierdoor een formeel onderdeel van het Land van ‘s-Hertogenrade (Rode), dat nauw verbonden was met Limbourg.
Slag bij Woeringen (1288)
Toen de Limbourgse hertog Walram V in 1280 stierf en zijn enige dochter Ermengarde drie jaar later kinderloos overleed, ontstond er een enorme machtsstrijd om de opvolging: de Limburgse Successieoorlog. Reinald I van Gelre (de graaf van Gelre en de echtgenoot van de overleden Imgard) maakte aanspraak op de erfenis. Maar Jan I van Brabant (de hertog van Brabant) kocht de erfenisrechten op van Adolf V van Berg, de neef van Walram. Adolf verkocht deze rechten omdat hij militair niet opgewassen was tegen de graaf van Gelre, die ook de steun van de aartsbisschop van Keulen. Voor Jan van Brabant was dit een mooie transactie, want hij wilde zijn macht koste wat kost naar het oosten (richting de Rijn) uitbreiden.
Hij had eerder zelfs al geprobeerd om de heerlijkheid ’s Hertogenrade gewapenderhand in te nemen. Die heerlijkheid vormde een personele unie met het hertogdom Limbourg.
Dit conflict escaleerde in de Slag bij Woeringen (nabij Keulen) (1288), een van de grootste en bloedigste veldslagen van de middeleeuwen. Hertog Jan I van Brabant won deze slag glansrijk. De graaf van Gelre werd gevangengenomen en de aartsbisschop van Keulen (die Gelre steunde) werd definitief buitenspel gezet. Zie over deze slag de website van Erfgoed Brabant en de website van Historiek. Leuk weetje: bij het kasteel van Montfort wordt over Reinoud een opera opgevoerd op 11 en 12 september 2026. Waarbij de bijnaam ‘de Gekke’ van Reinoud wordt herijkt naar ‘de Strijdvaardige’.
Blijkens het verhaal op Historiek was dit conflict ingrijpend voor de wijdere regio. Hendrik VI, de graaf van Luxemburg, sneuvelde als vrij snel in deze slag. Reinald en aartsbisschop Westerburg werden gevangen genomen (kennelijk kon een aartsbisschop wel meevechten, destijds). Reinald (of Reinoud) had zich bovendien in de schulden gestoken om deze oorlog te kunnen voeren. Hij had geld geleend bij de graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre, waardoor hij de erfpachtinkomsten van zijn graafschap Gelre verloor. Kennelijk had hij die als onderpand voor de lening gegeven. De hele regio, van Luxemburg, tot Keulen en Vlaanderen, raakte dus betrokken bij dit conflict.
Als rechtstreeks gevolg van deze overwinning lijfde de hertog van Brabant het gehele hertogdom Limbourg in, en ook de bijbehorende Landen van Overmaas (waar ‘s-Hertogenrade en de Brabantse helft van Gulpen onder vielen). Omdat Jan I van Brabant de titel van de oude voogden overnam, regeerden de hertogen van Brabant deze helft als de wereldlijke heren, terwijl de andere helft (tot de verkoop in 1301 aan Arnold van Julémont) nog in het bezit bleef van het Onze-Lieve-Vrouwekapittel van Aken.
Partagetraktaat (1661)
Pas eeuwen later kwam deze Brabantse helft van Gulpen via het Partagetraktaat van 1661 in handen van de Staten-Generaal van de Nederlandse Republiek.
Doel van dit Traktaat was het definitief oplossen van een slepend grensconflict tussen de Spaanse koning en de Nederlanden over de zogenaamde Landen van Overmaas (regio rondom het huidige Zuid-Limburg en delen van België en Duitsland). Bij de Vrede van Münster (1648, einde van de Tachtigjarige oorlog) was men hier namelijk nog niet uitgekomen.
Het gebied werd opgesplitst in een Staats deel (bestuurd door de protestantse Republiek) en een Spaans deel (onder het katholieke Spaanse gezag). Dit verdrag legde de basis voor het latere ontstaan van de provincie Zuid-Limburg.
